«Արարատ-1» քարայր-կացարանը Հայաստանի քիչ հայտնի, բայց հնագիտական տեսանկյունից չափազանց հետաքրքիր հուշարձաններից մեկն է:

​Քարայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից մոտ 900-1000 մետր բարձրության վրա:

Այս տարածքը հայտնի է իր «բացասական» ռելիեֆով և կարստային երևույթներով: Ժայռերը, որտեղ գտնվում է «Արարատ-1»-ը, կազմված են հնագույն նստվածքային ապարներից, ինչը հազարամյակների ընթացքում բնական դատարկություններ է առաջացրել:

​Ըստ մասնագիտական դիտարկումների (թեև լայնածավալ պեղումները դեռևս շարունակական փուլում են), քարայրն ունի մի քանի օգտագործման փուլեր

.​Էնեոլիթյան շրջան (Ք.ա. V-IV հազարամյակներ): Քարանձավի ներսում հայտնաբերվել են խեցեգործության բեկորներ, որոնք բնորոշ են այս ժամանակաշրջանին:

Սա նշանակում է, որ մարդիկ այստեղ ապրել են դեռևս 5000-6000 տարի առաջ:​

. Երկաթի դար: Կան տվյալներ, որ քարայրն օգտագործվել է որպես ժամանակավոր կացարան կամ պաշտպանական կետ Ուրարտական պետության ձևավորման շրջանում:

. Միջնադար: Հայտնաբերված մոխրի շերտերը և կենդանական ոսկորների մնացորդները վկայում են, որ միջնադարում այն ծառայել է որպես հովիվների կացարան կամ թաքստոց արշավանքների ժամանակ:

«Արարատ-1»-ը բաղկացած է մի քանի հատվածներից.​

. Մուտքի սրահ: Բավականին ընդարձակ է, որտեղ թափանցում է բնական լույսը: Այստեղ սովորաբար կատարվել են կենցաղային գործերը (սննդի պատրաստում և այլն):​

. Խորքային հատվածներ: Քարանձավը գնում է դեպի ժայռի խորքը, որտեղ ջերմաստիճանը տարվա բոլոր եղանակներին կայուն է (մոտ 14-16°C): Սա հնարավորություն է տվել մարդկանց պաշտպանվել թե՛ ամռան տապից, թե՛ ձմռան ցրտից:

​ «Արարատ-1» է կոչվում, քանի որ  համարակալված քարանձավների շարքի առաջին օբյեկտն է, ինչը նշանակում է, որ տարածքը հարուստ է նմանատիպ այլ հնավայրերով։

Քարայրը գտնվում է բաց տարածքում, և հիմնական վտանգներն են

. Բնական հողմահարումը`ժայռերի քայքայումը:

. ​Մարդածին գործոնը: Անցյալում տարածքի մոտակայքում գործող քարհանքերի աշխատանքը կարող էր վնասել քարայրի սեյսմիկ կայունությունը, սակայն այժմ այն պետական հսկողության տակ է:

Այս քարայրը ներառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։ 

Քարայրը գտնվում է Արարատի մարզի Արարատ քաղաքի հյուսիսարևելյան մասում, կրաքարային ժայռերի մեջ:

Կոորդինատները. 39.8160°N, 44.7350°E

Լուսանկարները `Հուշարձանների պահպանության Արարատի մարզային ծառայության ֆեյսբուքյան էջից։