Արարատի մարզի Բարձրաշեն գյուղատեղին հայկական միջնադարյան բնակավայրերի ինքնատիպ ու պահպանված օրինակներից է, որն իր մեջ ամփոփում է 14-րդ դարից մինչև 20-րդ դարի սկիզբն ընկած պատմական մեծ ժամանակահատված։

 Պատմական այս համալիրը ներառված է պետական պահպանության հուշարձանների ցանկում և Արարատի տարածաշրջանի կարևորագույն հնագիտական վայրերից մեկն է։

Բնակատեղիի կենտրոնական և ամենատեսանելի կառույցը Թուխ Մանուկ մատուռն է, որը թվագրվում է 14-15-րդ դարերով։

Այն իրենից ներկայացնում է փոքրիկ, միանավ հորինվածքով շինություն՝ կառուցված տեղական անմշակ և կոպտատաշ քարերով, որոնք շարված են կրաշաղախով։

Մատուռի ճարտարապետությունը պարզ է ու զուսպ, ինչը վկայում է դրա ժողովրդական սրբավայր լինելու մասին։

Շինության շուրջը տարածվող հին գերեզմանոցը փաստում է բնակավայրի երկարատև ու անընդմեջ կենսագործունեությունը։

Այստեղ պահպանված տապանաքարերը բազմազան են՝ սկսած ուշ միջնադարյան պարզ սալաքարերից մինչև 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի մշակված գերեզմանները։

Տապանաքարերի վրա երբեմն հանդիպում են ժամանակաշրջանին բնորոշ հարթաքանդակներ և արձանագրություններ, որոնք կարևոր աղբյուր են տեղի բնակչության կենցաղի և հոգևոր կյանքի ուսումնասիրության համար։

Գյուղատեղիի տարածքում նկատելի են նաև տնտեսական ու բնակելի շինությունների հետքեր, որոնք այսօր հիմնականում ավերված են և ներկայացված են քարակույտերի տեսքով, սակայն հստակորեն գծագրում են նախկին գյուղի փողոցներն ու թաղամասերը։

Տեղանքի բարձրադիր դիրքն ու հեռավորությունը ժամանակակից աղմուկից ստեղծում են առանձնահատուկ մթնոլորտ, որտեղ միահյուսվում են բնությունն ու մարդու ստեղծած պատմական ժառանգությունը։

Հուշարձանների պահպանության մարզային ծառայությունը պարբերաբար իրականացնում է շրջայցեր՝ վերահսկելու մատուռի և հարակից գերեզմանոցի վիճակը, կանխելով հնարավոր վնասումները և ապահովելով այս եզակի վայրի փոխանցումը սերունդներին։

Այս գյուղատեղին ոչ միայն հնագիտական արժեք է, այլև հայկական լեռնաշխարհի լքված բնակավայրերի տիպիկ օրինակ, որը պահպանում է մեր նախնիների հազարամյա կենսակերպի հետքերը։

Տեղակայումը. Գյուղատեղին գտնվում է ժամանակակից Բարձրաշեն գյուղից մոտ 7 կմ հյուսիս-արևելք՝ բարձրադիր լեռնային գոտում, որտեղից բացվում է տեսարան դեպի Արարատյան դաշտ։

Կոորդինատներ. 40.0632° N, 44.6475° E

Լուսանկարները `Հուշարձանների պահպանության Արարատի մարզային ծառայության