Արարատի մարզի Մոշաղբյուր (նախկինում՝ Մուշաղբյուր) գյուղատեղին Հայաստանի քիչ բացահայտված, բայց պատմականորեն չափազանց արժեքավոր վայրերից է։

Գյուղատեղին փռված է լեռնային դարավանդների վրա, ինչը բնորոշ է միջնադարյան հայկական լեռնային բնակավայրերին։

Պահպանված տների մնացորդները հիմնականում պատկանում են 18-19-րդ դարերին, սակայն դրանք կառուցված են ավելի հին՝ միջնադարյան հիմքերի վրա։

Տները հիմնականում քարաշեն են, առանց շաղախի կամ ցեխաշաղախով շարված պատերով։

Որոշ հատվածներում նկատելի են հայկական ավանդական «գլխատան» կառուցվածքի հետքերը՝ երդիկավոր ծածկերի հենապատերով, որոնք կիսագետնափոր են եղել՝ ձմռան ցրտից պաշտպանվելու համար։

Գյուղի տարածքում պահպանվել են գոմերի, մարագների և հորերի հետքեր, որոնք վկայում են զարգացած անասնապահական մշակույթի մասին։

​Մոշաղբյուրն իր անունը պատահական չի ստացել։ Բնակատեղիի կենսունակությունը ապահովել են տարածքում ցրված բազմաթիվ աղբյուրները։​

Գյուղի կենտրոնական մասում պահպանվել են հին ջրհորներ և քարե տաշտեր (նավեր), որոնք ծառայել են անասուններին ջրելու համար։​

Կան տվյալներ, որ հնում գործել են նաև կավե խողովակներով ջրագծեր, որոնք ջուրը բարձրլեռնային աղբյուրներից հասցրել են բնակավայրի սիրտը։

​Բնակատեղիի հարավարևելյան մասում է գտնվում գյուղի հոգևոր կենտրոնը։​

Այն միանավ բազիլիկ կառույց է, որն այժմ կիսավեր է (հիմնականում պահպանվել են պատերի ստորին շարքերը)։​

Եկեղեցու շրջակայքում կան խաչքարեր, որոնք ագուցված են եղել պատերի մեջ կամ կանգնեցված են որպես առանձին հուշարձաններ։

Դրանցից մի քանիսի վրա կան արձանագրություններ, որոնք հիշատակում են տեղական իշխանական տների կամ նվիրատուների անունները։

​Մոշաղբյուրի գերեզմանատունը բնակատեղիի ամենատպավորիչ հատվածն է։ Այն գտնվում է բնակելի գոտուց փոքր-ինչ հեռու, բարձունքի վրա։

Մի քանի տապանաքարերի վրա հստակ երևում են ձիավորներ՝ թրերով կամ հրացաններով, ինչը խոսում է այն մասին, որ գյուղի բնակիչները եղել են հմուտ որսորդներ և մարտիկներ։

Կանանց տապանաքարերի վրա հաճախ պատկերված են ճախարակներ, մկրատներ կամ զարդեր, ինչը թույլ է տալիս հասկանալ տվյալ ժամանակաշրջանի կնոջ դերը տնտեսության մեջ։

Տապանաքարերից շատերը զարդարված են կենաց ծառի, հավերժության նշանի և երկրաչափական վարդյակների պատկերներով։

Ամռանը տարածքը ծածկված է լինում բարձր խոտով և վայրի ծաղիկներով, սակայն աշնանը կամ գարնանը բնակատեղիի հիմքերը և տապանաքարերը ավելի տեսանելի են։

Քանի որ վայրը բարձրադիր է, նույնիսկ ամռանը այստեղ կարող է զգալիորեն սառը լինել, իսկ մառախուղը հաճախակի երևույթ է։

Տեղակայումը. Գյուղատեղին գտնվում է Լուսաշող համայնքից մոտ 6 կմ հարավ-արևմուտք։

Կոորդինատներ՝ 39.9572° N , 44.9125° E

Լուսանկարները` Հուշարձանների պահպանության Արարատի մարզային ծառայության ֆեյսբուքյան էջից