Քսուզ ամրոցը (կամ Քսուզի բերդ) միջնադարյան Հայաստանի ամենաանառիկ և ռազմավարական կարևորություն ունեցող ամրացված բնակավայրերից է։

Այն գտնվում է Արարատի մարզում՝ Ուրցի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերին, Մանկուք գետի հովտում։

Ամրոցը կառուցված է բնականից մեկուսացված, եռանկյունաձև հրվանդանի վրա, որը երեք կողմից շրջապատված է անդնդախոր ձորերով։ Սա բնորոշ է միջնադարյան հայկական բերդաշինությանը, որտեղ տեղանքի դժվարամատչելիությունը ծառայում էր որպես առաջնային պաշտպանական միջոց։

Ամրոցի միակ մատչելի կողմից (հյուսիս-արևելքից) կառուցված են եղել հզոր, կրկնակի պարիսպներ։ Դրանք շարված են խոշոր, կոպտատաշ բազալտե քարերով՝ կրաշաղախի օգտագործմամբ։

Պարիսպների երկայնքով տեղադրված են եղել կիսաշրջանաձև աշտարակներ, որոնք ծառայել են թշնամուն դիմակայելու և դիտարկումներ անելու համար։

Բերդի մուտքը եղել է նեղ և լավ պաշտպանված, ինչը թույլ է տվել փոքրաթիվ ուժերով դիմագրավել մեծաթիվ թշնամուն։

Քանի որ բերդը բարձրադիր է, կենսական նշանակություն են ունեցել ժայռափոր ջրամբարները, որտեղ կուտակվել է անձրևաջուրը և ձնհալի ջուրը՝ պաշարումների ժամանակ օգտագործելու համար։

Ամրոցի տարածքում կան նաև փոքրիկ մատուռի մնացորդներ, ինչը վկայում է այնտեղի հոգևոր կյանքի մասին։

Քսուզը եղել է Ուրցի իշխանական տան (Ուրցաձորի տերերի) հենակետերից մեկը:

Ամրոցից հիանալի երևում է Մանկուքի կիրճը, ինչը հնարավորություն է տվել վերահսկել Գառնիից և Դվինից դեպի Վայոց ձոր տանող լեռնային ճանապարհները։

Ամրոցի ստորոտում է գտնվում Մանկուք գյուղատեղին, որն ունի երկու եկեղեցի (10-13-րդ դարեր) և հարուստ է նրբաքանդակ խաչքարերով։ Քսուզ ամրոցը ծառայել է որպես ապաստարան այս բնակավայրի ժողովրդի համար՝ վտանգի պահին։

Քսուզ ամրոց այցելելը իսկական արկած է, քանի որ այն հեռու է ասֆալտապատ ճանապարհներից.

Եղեգնավանից կամ Ուրցաձորից ճանապարհն անցնում է Խոսրովի արգելոցի գեղատեսիլ լանդշաֆտներով։

Բերդի բարձունքից բացվում է Ուրցի լեռների և անտառների հոյակապ համայնապատկերը։

Ճանապարհին և բերդի մոտ կարելի է հանդիպել 12-13-րդ դարերի բարձրարժեք խաչքարերի, որոնք բնորոշ են տվյալ ժամանակաշրջանի հայկական քանդակագործությանը։

Տեղակայումը`Արարատի մարզ, Եղեգնավան գյուղից մոտ 30 կմ հյուսիս-արևելք,Մանկուք գետի աջ ափին բարձրացող եռանկյունաձև հրվանդանի վրա։

Կոորդինատներ` 39.9982° N, 44.9789° E