Հայաստանի հողագործն ու անասնապահը պետք է հստակ գիտակցեն, որ սահմանների հնարավոր վերաբացումը սոսկ տրանսպորտային ուղիների, առևտրային գործարքների կամ քաղաքական հայտարարությունների դաշտից չէ։

Այս գործընթացն ուղղակիորեն առնչվում է իրենց հողատարածքներին, տարեկան բերքին, արտադրվող կաթին, մսին, կարտոֆիլին, բանջարեղենին և, ի վերջո, ընտանեկան բյուջեին։

​Մերօրյա իրականությունում հայաստանյան ագրարային սեկտորն իր ծավալներով անհամեմատ փոքր է հարևան Թուրքիայի և Ադրբեջանի հզորություններից։

Օրինակ՝ 2025 թվականի տվյալներով՝ Հայաստանի գյուղատնտեսության, ձկնորսության ու անտառային տնտեսության համախառն արդյունքը կազմել է մոտ 1.13 տրիլիոն դրամ։ Մինչդեռ, դեռևս 2024 թվականին Թուրքիայի ագրոոլորտի արտադրողականությունը գնահատվել է շուրջ 74 միլիարդ դոլար, իսկ Ադրբեջանինը՝ մոտ 12.995 միլիարդ մանաթ։

Սա փաստում է, որ հավասար պայմաններով մրցակցության մասին խոսք լինել չի կարող. խոսքը հսկայական շուկաների կողմից տեղական փոքր տնտեսությունների հնարավոր կլանման մասին է։

​Առավել խոցելի է համարվում բանջարանոցային կուլտուրաների սեգմենտը։ Թուրքիան աշխարհում առաջատար դիրքեր ունի լոլիկի, վարունգի, տաքդեղի, կարտոֆիլի և տարբեր մրգերի արտադրության գործում։

2024 թվականի տվյալներով՝ այնտեղ բանջարեղենի համախառն բերքը հասել է տասնյակ միլիոնավոր տոննաների՝ այդ երկրին ապահովելով գյուղմթերքի խոշորագույն միջազգային մատակարարի կարգավիճակ։

​Այս ամենը նշանակում է, որ հայկական շուկա թուրքական կամ ադրբեջանական ցածր ինքնարժեքով ապրանքների մեծածավալ ներհոսքի դեպքում տեղական արտադրողը կհայտնվի օրհասական վիճակում։

Սպառողը, որպես կանոն, առաջնորդվում է ոչ թե հայրենական արտադրանքին աջակցելու գաղափարով, այլ սեփական գրպանի հնարավորություններով։

Եթե ներմուծված լոլիկը, վարունգը, կարտոֆիլը, միսն ու պանիրը լինեն ավելի էժան, հայ գյուղացին ստիպված է լինելու կա՛մ վնասով աշխատել ու գինն անկումային դարձնել, կա՛մ պարզապես չկարողանալ սպառել իր բերքը։

​Սակայն խնդիրը միայն ցածր գնի մեջ չէ։ Թուրքիան տիրապետում է արտադրական հզոր ենթակառուցվածքների՝ ժամանակակից պահեստարաններ, կատարելագործված փաթեթավորում, կազմակերպված լոգիստիկա և սառնարանային անխափան շղթաներ։

2024 թվականին նրանց ագրարային արտահանումը կազմել է մոտ 36.2 միլիարդ դոլար, ինչը վկայում է այն մասին, որ այդ երկիրը ոչ միայն շատ է արտադրում, այլև ունի արտաքին շուկաներ էքսպանսիայի հարուստ փորձ։

​Ադրբեջանը նույնպես լուրջ մրցակից է այս դաշտում։ Նույն՝ 2024 թվականին այնտեղ արտադրվել է շուրջ 659 հազար տոննա միս, 2.29 միլիոն տոննա կաթ և 2.3 միլիարդ հատ ձու, իսկ գյուղատնտեսական արտահանման ընդհանուր ծավալը կազմել է մոտ 935.8 միլիոն դոլար։

​Հայաստանի գյուղական համայնքներում այսօր պետք է հնչի գլխավոր հարցը՝ եթե վաղը տեղական շուկան հեղեղվի հարևան երկրների էժան արտադրանքով, ո՞վ է կանգնելու հայ հողագործի կողքին։

Ո՞րն է այն երաշխիքը, որ մեր սեփական կարտոֆիլը, խնձորը, լոլիկը, կաթն ու միսը դուրս չեն մղվի հայաստանյան խանութներից ու շուկաներից։

​Երբ քննարկվում է սահմանների վերաբացումը, առաջնահերթ պետք է դրվի գյուղացու տնտեսական անվտանգության խնդիրը։

Առանց հստակ ռազմավարության, առանց ներմուծման քվոտաների ու վերահսկողության, առանց սեզոնային սահմանափակումների, պետական սուբսիդավորման և որակական խիստ ստանդարտների կիրառման՝ բաց սահմանները հարվածելու են մեր գյուղական ընտանիքների բարեկեցությանը։

​Այս մարտահրավերը հավասարապես վերաբերում է Հայաստանի բոլոր մարզերին՝ Արարատին, Արմավիրին, Շիրակին, Գեղարքունիքին, Լոռուն, Արագածոտնին, Տավուշին, Սյունիքին, Կոտայքին ու Վայոց Ձորին։

Յուրաքանչյուր տարածաշրջան ունի իր մասնագիտացումը. մի տեղ կենսական է խաղողագործությունը, մեկ այլ տեղ՝ կարտոֆիլի կամ բանջարեղենի մշակումը, անասնապահությունը կամ պտղաբուծությունը։

​Հետևաբար, գյուղական բնակչությունը պետք է ծայրաստիճան պրագմատիկ ու զգոն լինի։

Քաղաքական ելույթներում սահմանների բացումը կարող է դրական ներկայացվել, բայց իրական կյանքում այն կարող է վերածվել էժան ներկրման, տեղական արտադրանքի գնանկման և գյուղացու եկամուտների կորստի։

​Հայաստանի հողագործն ու ֆերմերը լիարժեք իրավունք ունեն պահանջելու հստակ ծրագիր, թե ինչպես է պետությունը պաշտպանելու իրենց տնտեսությունները նախքան սահմանների վերաբացումը։

Քանի դեռ այդ երաշխիքները չկան, գյուղերում ապրող մարդիկ չպետք է շտապեն կողմ արտահայտվել Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմանների բացմանը։

​Քանզի տեղական ագրոռեսուրսները չպաշտպանելու դեպքում, այդ ձախողման ամենադաժան գինը վճարելու են հենց հայկական գյուղերն ու այնտեղ ապրող ընտանիքները։