Աղջոց գյուղատեղին Հայաստանի միջնադարյան մշակութային և հոգևոր կյանքի ամենահետաքրքիր, բայց միևնույն ժամանակ քիչ ուսումնասիրված վայրերից է։

Գյուղատեղին իր անունը ստացել է հարևանությամբ գտնվող Աղջոց վանքից (Սուրբ Ստեփանոս)։ Բնակավայրը ծաղկում է ապրել հատկապես 13-14-րդ դարերում, երբ տարածաշրջանը գտնվում էր Զաքարյանների, իսկ ավելի ուշ՝ Պռոշյան իշխանական տան հովանավորության տակ։

Գյուղատեղին բաղկացած է մի քանի հիմնական շերտերից.

. Բնակելի տներ: Տները հիմնականում կառուցված են եղել տեղական բազալտից և տուֆից։ Դրանք սովորաբար ունեցել են մեկ կամ երկու սենյակ, որոնց տանիքները հենվել են փայտյա սյուների կամ քարե կամարների վրա։

. Տնտեսական կառույցներ: Պահպանվել են մառանների, թոնիրների և գոմերի հետքեր։ Քանի որ տարածքը լեռնային է, շատ շինություններ կիսագետնափոր են եղել՝ ջերմությունը պահպանելու համար։

. Ջրամատակարարում: Գյուղատեղին ունեցել է զարգացած ջրահեռացման և ջրամատակարարման համակարգ, ինչը բնորոշ է միջնադարյան հայկական խոշոր բնակավայրերին։

Բնակավայրի առանցքը Աղջոց վանական համալիրն է կամ Սուրբ Ստեփանոս վանքը։

Աղջոց վանական համալիրի հարևանությամբ պահպանվել են նաև միջնադարյան գերեզմանոցի մնացորդներ, որոնց վրայի պատկերագրությունը տալիս է հարուստ տեղեկություններ ժամանակաշրջանի հագուստի, զենքերի և կենցաղի մասին։

Աղջոցի գերեզմանոցի ամենահետաքրքիր մասը օրորոցաձև և ուղղանկյուն տապանաքարերն են։ Ի տարբերություն վանական խիստ կանոնների, այստեղի տապանաքարերի վրա փորագրված են աշխարհիկ կյանքը պատկերող տեսարաններ`հեծյալներ՝ աղեղներով ու նիզակներով, որոնք հետապնդում են վայրի կենդանիների (եղնիկներ, վարազներ), սեղանի շուրջ նստած մարդիկ, երաժշտական գործիքներ նվագողներ կամ գինի մատուցողներ, սրերի, վահանների և թուրերի պատկերներ, որոնք մատնանշում են ննջեցյալի զինվորական աստիճանը կամ քաջությունը։

Չնայած 1679 թ. երկրաշարժի հետևանքով շատ խաչքարեր տապալվել կամ կոտրվել են, դրանց մեծ մասը դեռևս տեղում է։

Այս գերեզմանոցն ուսումնասիրելիս կարելի է պատկերացում կազմել միջնադարյան Հայաստանի սոցիալական շերտավորման և հուղարկավորության ավանդույթների մասին։

Այսօր Աղջոց գյուղատեղին գտնվում է պետական պահպանության տակ որպես արգելոց-թանգարանային տարածք։ Քանի որ այն տեղակայված է Խոսրովի անտառի խիստ պահպանվող գոտում, մուտքը հնարավոր է միայն հատուկ թույլտվությամբ։

Գյուղատեղին գտնվում է Խոսրովի անտառ պետական արգելոցի տարածքում, Գառնիից 5-6 կմ հարավ-արևելք։

Կոորդինատներ. 40.058889N°, 44.828056°E

  Լուսանկարները `Հուշարձանների պահպանության Արարատի մարզային ծառայության