Արարատի մարզի Ուրծի լեռնաշղթայի գոգավորություններում թաքնված է հայկական միջնադարյան մշակույթի ամենատպավորիչ, սակայն քիչ հայտնի հուշարձանախմբերից մեկը՝ Ուրծ քաղաքատեղին և նրա արևելյան մասում վեր խոյացող «Վանք» համալիրը։

Ուրծը (կամ Ուրծաձորը) հիշատակվում է վաղ միջնադարից որպես նախարարական ոստան։ Այն պատկանել է Ուրծացի նախարարական տոհմին, որոնք հայտնի էին իրենց ռազմական քաջությամբ և հավատարմությամբ հայոց արքաներին։

12-14-րդ դարերում, Զաքարյանների օրոք, քաղաքը վերելք է ապրել՝ դառնալով կարևոր հանգույց Արարատյան դաշտից դեպի Վայոց Ձոր և Սյունիք տանող ճանապարհին։

1604 թ. Շահ Աբասի կազմակերպած բռնագաղթի հետևանքով քաղաքը դատարկվել է։

Բնակչությունը տեղահանվել է Պարսկաստան, ինչից հետո բնակավայրը վերածվել է ավերակների։

«Վանք» եկեղեցական համալիրը քաղաքատեղիի ամենանշանակալի հատվածն է, որը պահպանել է իր կիսավեր շինությունները։

Համալիրը ներառում է մի քանի փոխկապակցված կառույցներ.

. Երկու եկեղեցիներ: Կառուցված են տեղական դեղնավուն սրբատաշ քարից։ Գլխավոր եկեղեցին միանավ բազիլիկ է՝ արևելյան կողմում ավագ խորանով և զույգ ավանդատներով։​

. Օժանդակ շինություններ: Պահպանվել են միաբանների խցերի և տնտեսական նշանակության սենյակների հետքերը։​

. Խաչքարեր:

Տարածքը հարուստ է 13-17-րդ դարերի խաչքարերով, որոնցից շատերը ներկառուցված են եկեղեցու պատերի մեջ կամ գտնվում են հարակից գերեզմանատանը։ Դրանք աչքի են ընկնում իրենց բարդ զարդանախշերով։

Բացի Վանք համալիրից, Ուրծի տարածքի ամենաբարձր կետում պահպանվել են միջնաբերդի  պաշտպանական պարիսպների հատվածներ, որոնք կառուցվել են անմշակ քարերով ու կրաշաղախով։

Տեսանելի են տասնյակ տների հիմքեր և փողոցների հետքեր, որոնք վկայում են միջնադարյան քաղաքաշինական բարձր մշակույթի մասին։

Այս հուշարձանները դասվում են Հանրապետական նշանակության անշարժ հուշարձանների շարքին:

Տեղակայումը. Ուրծ գյուղատեղին գտնվում է Արարատի մարզի Ուրցաձոր գյուղից մոտ 7 կմ հյուսիս-արևելք։

Կոորդինատներ. 39.9486°N, 44.8958°E

Լուսանկարները `Հուշարձանների պահպանության Արարատի մարզային ծառայության ֆեյսբուքյան էջից։