Դվինի պատմաճարտարապետական հուշարձանախմբի առանցքային կառույցը՝ Սուրբ Գրիգոր Կաթողիկե եկեղեցին,  միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ամենանշանավոր կոթողներից մեկն է, որի պատմությունը սկիզբ է առնում դեռևս IV դարից։

Գտնվելով Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքի կենտրոնական թաղամասում՝ կաթողիկոսական պալատից անմիջապես հարավ, այն կառուցվել է հեթանոսական տաճարի հիմքերի վրա և սկզբնական շրջանում եղել է եռանավ բազիլիկ տիպի աղոթատուն։

Իր ճարտարապետական հորինվածքով այն համադրելի է այնպիսի հայտնի հուշարձանների հետ, ինչպիսիք են Երերույքի և Տեկորի տաճարները։

V դարի 70-ական թվականներին կառույցը երեք կողմից համալրվել է արտաքին սյունասրահներով, ինչը հնարավորություն է տվել մեծաթիվ հավատացյալներին հետևել ծիսակատարություններին նաև դրսից

։ Պատմական կարևորագույն դրվագներից է 485 թվականը, երբ Վահան Մամիկոնյանին պարսից արքունիքի կողմից որպես մարզպան ճանաչելու կապակցությամբ հենց այս տաճարում մատուցվել է հանդիսավոր պատարագ, որի մասին վկայում է պատմիչ Ղազար Փարպեցին։

​VII դարի սկզբին՝ 608-628 թվականների ընթացքում, իշխան Սմբատ Բագրատունու և Աբրահամ Ռշտունի կաթողիկոսի ջանքերով տաճարը ենթարկվել է հիմնարար վերակառուցման։ Այս փուլում այն վերածվել է խաչաձև հատակագծով գմբեթավոր հսկայածավալ սրահի, որի գմբեթը հենվում էր բեմի մոտ գտնվող չորս հզոր մույթերի վրա։

Տաճարի չափսերը՝ 22.54 մետր լայնությունն ու 44.07 մետր երկարությունը, այն դարձնում էին իր ժամանակի խոշորագույն հոգևոր կենտրոններից մեկը։

Ներքին հարդարանքը աչքի է ընկել բացառիկ շքեղությամբ. հատակը զարդարված է եղել բազմագույն քարերից և ապակու մանր կտորներից կազմված խճանկարներով, որոնցից մեկի վրա պատկերված է եղել Տիրամայրը։

Ցավոք, այս փառահեղ կառույցը կործանվել է 893 թվականի մեծ երկրաշարժի հետևանքով և այլևս չի վերականգնվել՝ դարեր շարունակ մնալով հողի շերտի տակ։

​Տաճարի գիտական ուսումնասիրությունները սկսվել են 1907 թվականին Խաչիկ վարդապետ Դադյանի նախաձեռնությամբ, իսկ ավելի համակարգված պեղումներ իրականացվել են 1937-1950 թվականներին։

Այսօր հուշարձանից պահպանվել են միայն արևմտյան, հարավային և հյուսիսային պատերի ստորին մասերը, որոնք այցելուներին հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել տաճարի երբեմնի հզորության մասին։

​Տեղակայումը՝ Հայաստանի Հանրապետություն, Արարատի մարզ, Դվին հնավայր (Վերին Դվին, Նորաշեն և Հնաբերդ գյուղերի միջակայքում)։

Կոորդինատներ՝ 39.9997° N, 44.5772° E։

Լուսանկարը`hushardzan. am-ի