Արարատի մարզի հազարամյա պատմություն ունեցող բնակավայրերի շարքում կա մի գյուղ, որն առանձնանում է իր ինքնատիպ բնավորությամբ, աշխատասիրության պաշտամունքով և տոհմական ամուր արմատներով։ Դա Վանաշենն է՝ մի վայր, որտեղ ամեն մի քար ու վազ պատմում է Վասպուրականից բերված հավատարմության և տնարարության մասին։

Վանաշենի պատմությունը վերածննդի պատմություն է։ 1828-1830 թվականներին, Ռուս-պարսկական պատերազմից հետո, պատմական Վանից, Շատախից և Արճակից գաղթած հայ ընտանիքները հաստատվեցին այս տարածքում՝ նախկին Սաչլու գյուղի տեղում։ Տասնամյակներ անց բնակավայրը վերանվանվեց Վանաշեն, ինչը բառացի նշանակում է «Վանից եկածների շեն» կամ «Վանը շենացնողների տուն»։ Սա պարզապես անուն չէ, այլ գյուղի գենետիկական կոդը։

Վանաշենցիների համար աշխատանքը պատվի հարց է։ Գյուղն առանձնանում է իր օրինակելի մաքրությամբ և այգիների խնամվածությամբ։ Այստեղ չեք գտնի անտերության մատնված հողակտոր։ Տեղացիներն ունեն մի չգրված օրենք՝ հողը պետք է լինի «սանրված» ու բերքատու։

Վանաշենի խաղողը լեգենդար է Արարատի մարզում։ Հողի բաղադրությունը և յուրահատուկ միկրոկլիման թույլ են տալիս ստանալ շաքարայնության ամենաբարձր ցուցանիշները։

Խոշոր գործարանները Վանաշենի բերքը համարում են պրեմիում դասի հումք։

Ձմեռվա համար պահվող Վանաշենի խաղողը` «կախանը» հայտնի է իր դիմացկունությամբ և անկրկնելի քաղցրությամբ։

Վանաշենն առանձնանում է իր ներքին համերաշխությամբ։ Եթե գյուղում մի հարց է լինում՝ լինի դա տոնախմբություն, թե խնդիր, ամբողջ գյուղը մասնակից է դառնում։ Սա այն եզակի գյուղերից է, որտեղ «համայնքի պատիվը» վեր է ամեն ինչից։

Եթե վանաշենցին խոսում է գրական հայերենով, միևնույնն  է, նրա խոսքի մեջ կա մի «կծու» շեշտադրում և վասպուրականյան հումոր, որը միանգամից մատնում է իր ծագումը։ Նրանք սիրում են օգտագործել դարձվածքներ, որոնք լսելիս թվում է, թե ժամանակի մեջ հետ ես գնացել դեպի պատմական Վան։

Վանաշենում տոնական օրերին դեռ պատրաստվում են Վանի ավանդական կերակրատեսակները, որոնց բաղադրատոմսերը փոխանցվում են հարսից հարս՝ որպես սուրբ մասունք։

Գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ոչ միայն ճարտարապետական կառույց է, այլ համայնքային համախմբվածության խորհրդանիշ։ Վանաշենցիները մեծ նվիրումով են վերաբերվում իրենց հոգևոր ժառանգությանը։ Գյուղում տոնական օրերին (հատկապես Խաղողօրհնեքին կամ Վարդավառին) պահպանվում են հին հայկական ծիսակարգային տարրեր, որոնք բնորոշ են եղել հենց Արևմտյան Հայաստանին։

Վանաշենը համառության, աշխատանքի և հիշողության հաղթանակն է։ Գյուղ, որը կարողացել է դարերի միջով բերել ու պահպանել իր տեսակը՝ մնալով Արարատյան դաշտի ամենաամուր հենասյուներից մեկը։

Տեղակայումը. Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտի հարավ-արևելյան մասում, սահմանակից է Արարատ քաղաքին և Գինեվետ և Ուրցաձոր գյուղերին։ 

Կորդինատներ. 39.9142°N 44.8083°E