«Խուց» վանական համալիրը Հայաստանի այն քիչ հայտնի, բայց պատմականորեն հարուստ հուշարձաններից է, որը գիտական գրականության մեջ հաճախ հիշատակվում է որպես ժայռափոր և վերգետնյա ճարտարապետության յուրօրինակ համադրություն:

«Խուց» անվանումը պատահական չէ: Հայերենում այն նշանակում է վանականի առանձնասենյակ, աղոթատեղի կամ փոքրիկ կացարան: Սա փաստում է այն մասին, որ համալիրը եղել է մենաստան (անապատ)՝ նախատեսված ճգնավորների և հոգևորականների սակավաթիվ խմբի համար, ովքեր փնտրում էին մեկուսացում:

Գյուղատեղիի կենտրոնական հատվածում վեր է խոյանում մի հսկայական բնական ժայռաբեկոր, որի վրա և ներսում էլ ձևավորվել է 11-12-րդ դարերի եկեղեցական համալիրը։

Ժայռի կատարին գտնվող վերգետնյա եկեղեցին կառուցված է եղել սրբատաշ քարերով, իսկ դրա շուրջը տարածվում են ժայռի մեջ փորված խցերը, որոնք միմյանց հետ կապված են եղել բարդ անցումներով։

Այս խցերը ծառայել են թե՛ որպես աղոթատեղիներ և թե՛ որպես կենցաղային սենյակներ ճգնավորների համար։

Տարածքում պահպանված բազմաթիվ խաչքարերն ու տապանաքարերը, որոնք զարդարված են Զաքարյանների դարաշրջանին բնորոշ նուրբ բուսական և երկրաչափական նախշերով, վկայում են վանքի հոգևոր և մշակութային բարձր կարգավիճակի մասին։

Համալիրի տեղադրությունը ռազմավարական առումով խիստ նպաստավոր է եղել։

Այս դիրքը ոչ միայն ապահովել է անհրաժեշտ մեկուսացումն ու անվտանգությունը, այլև հնարավորություն է տվել վերահսկելու տարածքով անցնող լեռնային արահետները, որոնք կապում էին Խոսրովի անտառի մյուս հայտնի վանքերը՝ Հավուց Թառը, Աղջոց վանքը և Գեղարդը։

Չնայած դարերի ընթացքում կրած ավերածություններին և բնական հողմահարմանը, Խուցը շարունակում է մնալ հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ամենախորհրդավոր էջերից մեկը։

Տեղակայումը. Գտնվում է համանուն գյուղատեղիի կենտրոնական մասում, Ազատ և Ուխտուակունք գետերի միախառնման կետից մոտ 800 մետր դեպի հյուսիս-արևելք, Խոսրովի արգելոցի տարածքում։

Կոորդինատներ.39.98822°N, 44.895315°E

Լուսանկարները `Հուշարձանների պահպանության Արարատի մարզային ծառայության